Özgürlük Hakkı Var Mıdır?
Giriş: “Özgürlük? Hah! Hadi Gel Bakalım!”
Şimdi, hepimizin bildiği ama pek de netleştirmediği bir soruyu gündeme getireyim: Özgürlük hakkı var mıdır? Bu soruyu sorarken, bir yandan da ben bu yazıyı yazarken gerçekten özgür müyüm, diye sorguluyorum. Çünkü İstanbul’daki trafik sıkışıklığı, İzmir’deki son dakika “ama en yakın kafe 10 dakika uzaklıkta” derdi, özgürlük algımı sıklıkla çalıyor. “Varlık, özgürlük ve pizza” diye bir düşünce akımım var mesela. Ama ciddi ciddi, bu özgürlük meselesi o kadar derin ki, en son kışın saatlerce sokakta yağmurun altında koşarken “Özgür müyüm acaba?” diye düşündüm. Tabii, hem ıslak hem de çaresiz bir şekilde.
Özgürlük Nedir? Bunu Bilmeyen Birine Sormak
Beni tanıyanlar bilir, bazen fazlasıyla derin düşünürken bir yandan da hayatı abartarak komik hale getirme kapasitem var. Özgürlük hakkı var mıdır sorusunu gündeme getirdiğimde, sosyal medyada sürekli özgürlük üzerinden espri yapan bir arkadaşım aklıma geldi. Bir gün bir arkadaşım şöyle dedi:
“Abi, özgürlük hakkı var mı?”
“Tabii var ya, yemek seçmeden menüyü alırsın, istediğin gibi gezebilirsin…”
“Peki ya, üstüme bir şey alırken özgür müyüm?”
“Yani, sonuçta giysi seçebilirsin ama… ne diyelim, hür irade!”
Evet, komik değil mi? Ama tam da bu noktada düşünüyorum: Aslında bizim özgürlüğümüz ne kadar “gerçek” bir özgürlük? “Serbestçe özgür olmak” ya da “gönlünce yaşamak” diye bir şey var mı, yoksa sadece hayal mi?
Gündelik Hayatta Özgürlük ve Sonunda Patlayan Fikirler
Düşünelim: Günümüz dünyasında özgür olmak ne demek? Hani bazen sokakta yürürken ya da evde pizza yerken, “ben her şeyi kendi irademle yapıyorum” diyorsun, ama bir dakika… Dışarıda yağmur yağıyor, arabalar zın zın geçiyor, telefonuma gelen bildirimler yetmiyor, herkes bir şey bekliyor. Sonra biri sana “Abi, özgürlük var mı, sence?” diye sormaz mı?
“Ya, tabii,” diyorsun ama aslında iç sesin “Yok ya, ne özgürlüğü? Bu soruyu neden sordum ki?” diye cevap veriyor. Çünkü özgür olmak, en basit haliyle, hangi kahve dükkanında oturacağımızı seçmek gibi görünse de, aslında toplumsal yapılar, beklentiler, marketlerdeki ürün yelpazesi, otobüs sefer saatleri, hatta sosyal medya algoritmaları, özgürlüğümüzü kısıtlayan faktörler haline geliyor.
Kısa Diyalog:
Ben: “Özgürlük hakkı var mı?”
Arkadaş: “Evet, var ama sadece 10 dakika boyunca seni gerçekten özgür hissedebilmen için en az 5 yudum kahve içmen lazım.”
Ben: “Bunu yazmalıyım.”
Özgürlük Hakkı ve Kültürel Kısıtlamalar
Şimdi, buradan biraz daha ciddi bir yere geçelim. Özgürlük hakkı, bizde bazen yalnızca belli bir çerçeve içinde tartışılıyor. Ne demek istiyorum? Mesela, sen İzmir’de yaşıyorsun, hava güzel, insanlar rahatça sokakta yürüyebiliyor. Ama bir yandan da mesela, Ankara’da bir parkta sadece yürümek bile, aslında toplumun tepkileriyle biraz sınırlandırılabiliyor. Özgürlük hakkı dediğimiz şey, coğrafyaya ve kültüre göre şekil alıyor.
Daha da ilginci, senin çevrendeki insanlar bile bazen özgürlük kavramını kendi kafa karışıklıklarına göre şekillendirebiliyor. Biri gelir, “Ya abi, özgürlük var mı?” diye sorar, sen de “Tabii, özgürlük var,” diye cevap verirsin. Ama o kişi, aslında sadece rahatça kahve içme özgürlüğünü kastediyor olabilir. Kısacası, özgürlük hakkı var ama her birimizin buna bakışı farklı.
Günlük Hayat: Özgürlük Bazen Seçenek Değildir
İzmir gibi güzel bir şehirde yaşamama rağmen, bazen kafama takılan şey şudur: “Özgür olduğumu mu sanıyorum?” Örneğin, sabah işe gitmek için 8:30 otobüsüne binmek zorundayım. Bu durum benim özgürlüğümü kısıtlayan bir şey mi? Aslında, biraz öyle. Yani, sabahları uyandığımda, “Bugün kahvemi şurada içeceğim” demek için herhangi bir engel yok. Ama saat 8:30’a kadar otobüs beklemek… Hımm, bu özgürlükten sayılır mı?
Ve yine, “Özgürlük hakkı var mı?” sorusunun altında bir başka soru yatıyor: Özgürlük seçim yapmak mıdır? Ama mesela, sabah kalktım ve bir sabah koşusuna çıktım. Gerçekten özgür müydüm? Ya da sadece “ben koşarken özgürüm” dedim, ama o an sokakta geçen arabaların, trafiğin, telefonuma gelen bildirimlerin beni sıkıştırdığı bir dünyada koşuyordum. Gerçekten özgür olabilecek miydim? “Yok, ya, biraz da kahve içeyim!” dedim ve yazı yazmaya devam ettim.
Sonuç: Özgürlük Hakkı Var Mıdır? İşte Cevap
Özgürlük hakkı var mı? Evet, var ama bazen gerçekten görebileceğimiz bir şey değil. Bir anda seni saran bir dünya var ve bunun içinde özgürlük, aslında bir illüzyon gibi olabilir. Şu anki halimle düşündüğümde, özgürlük demek, daha çok seçim yapabilmek demek. Seçimlerimin bazıları ne kadar özgür olsa da, bazen trafik ışığı ya da kahveye kadar gitmek için biraz daha fazla beklemek zorunda kalıyorum. Ama ne olursa olsun, özgürlük, “istediğini yapabilmek” değil, “istediğini yapabilme özgürlüğüne sahip olduğunu bilmek” olabilir.