Yeni Bilirkişi Ücretini Kim Öder? Bir Tarihsel Perspektif
Geçmiş, bugün ve geleceği anlama yolunda bizlere sadece bir rehberlik yapmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal yapıların ve güç ilişkilerinin nasıl şekillendiğini, değiştiğini ve bazen tekrar ettiğini de gösterir. Bugün karşımıza çıkan yeni bilirkişi ücretlerinin ödenme sorunu, aslında geçmişteki toplumsal, hukuki ve ekonomik dinamiklerin bir yansımasıdır. Bu yazıda, bilirkişi ücretlerinin tarihsel bağlamda nasıl şekillendiğini, bu ücretlerin kim tarafından ödendiğini ve bu süreçlerin toplumsal dönüşümlere nasıl etki ettiğini inceleyeceğiz.
Bilirkişi Kavramının Tarihsel Kökenleri
Bilirkişi, hukuki bir bağlamda, uzmanlık alanındaki bilgisiyle bir davada mahkemeye yardımcı olan kişidir. Ancak bu kavram, yalnızca modern hukuk sistemlerinin değil, aynı zamanda antik medeniyetlerin de önemli bir parçasıydı. Antik Yunan’da ve Roma İmparatorluğu’nda, benzer şekilde uzman kişiler dava sürecine dahil olurdu. Roma hukukunda, uzmanlar “periti” olarak tanımlanır ve çoğu zaman davanın tarafları, kendi uzmanlarını seçerek mahkemeye sunarlardı. Ancak, bu uzmanlar için ödeme nasıl yapılırdı? Roma’da, uzmanlar genellikle davanın tarafları tarafından ödenirdi ve tarafların ödeme yükümlülüğü, davanın sonucuna bağlı olarak değişirdi.
Modern hukuk sistemlerinde bilirkişi, özellikle 19. yüzyıldan sonra, hukukun karmaşıklaşması ve sanayileşmenin etkisiyle daha teknik bir işlev üstlenmeye başlamıştır. Ancak, bilirkişi ücretinin kim tarafından ödeneceği meselesi, her dönemde olduğu gibi günümüzde de hukuki, toplumsal ve ekonomik bir tartışma konusu olmuştur.
19. Yüzyılda Hukuk ve Bilirkişi Ücretleri
19. yüzyıl, sanayileşmenin ve modern hukuk sistemlerinin şekillenmeye başladığı bir dönemde, bilirkişi kavramı da daha profesyonel bir hale gelmiştir. Bu dönemde, sanayileşmenin getirdiği karmaşık teknolojik ve ticari meseleler nedeniyle, yargı süreçlerinde uzman kişilerin görüşlerine duyulan ihtiyaç artmıştır. İngiltere’de 1850’lerin ortalarında, bilirkişilerin ücretlerini kimlerin ödeyeceği konusunda bir tartışma yaşanmıştır. Önceleri, uzmanlar doğrudan dava tarafları tarafından ödenirken, zamanla devletin bu ücretlere dair bir düzenleme getirme ihtiyacı doğmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu’nda da benzer şekilde, 19. yüzyılın sonlarına doğru modernleşme ve reform hareketleri başlamıştı. Hukuk sisteminde yapılan değişikliklerle birlikte, bilirkişilerin rolü önem kazanmış, ancak bu uzmanlık hizmetlerinin kimler tarafından ödeneceği konusunda belirsizlikler ortaya çıkmıştır. Örneğin, Tanzimat dönemiyle birlikte, devletin hukuki denetimi arttığı için, bilirkişi ücretleri kimi zaman devlet tarafından da karşılanmaya başlanmıştır. Ancak, bu uygulama her zaman istikrarlı olmamış, zaman zaman ücretlerin taraflarca karşılanması gerektiği şeklinde düzenlemeler yapılmıştır.
20. Yüzyılda Hukuki Düzenlemeler ve Toplumsal Değişim
20. yüzyıl, toplumsal, hukuki ve ekonomik alandaki büyük değişimlerin olduğu bir dönemdir. Bu dönemde, hukuk ve adalet sistemlerinde önemli düzenlemeler yapılmış ve bilirkişi ücretleri konusunda daha sistematik bir yaklaşım benimsenmeye başlanmıştır. 1930’larda, Amerika Birleşik Devletleri’nde bilirkişi ücretlerine dair daha belirgin bir düzenleme getirilmiştir. Özellikle büyük davalar ve ticari davalarda uzmanların ücretlerini kimlerin ödeyeceği, yasal bir çerçeveye oturtulmuştur. Bu dönemde, hukuk sisteminin tarafsızlık ilkesine dayalı olarak devletin, bilirkişi ücretleri konusunda belirleyici bir rol üstlenmesi gerektiği savunulmuştur.
Türkiye’de de 20. yüzyılın ortalarında, özellikle Cumhuriyet’in ilk yıllarında hukuk sisteminde köklü reformlar yapılmıştır. Bu reformlarla birlikte, bilirkişi ücretlerinin kim tarafından ödeneceği meselesi de tartışma konusu olmuştur. 1930’larda, Türk Medeni Kanunu’nun kabulüyle birlikte, bilirkişilere daha sistematik bir ödeme mekanizması getirilmiş, ancak bu ücretlerin taraflarca karşılanıp karşılanmaması konusu zaman zaman güncel bir mesele olarak kalmıştır.
Günümüzde Bilirkişi Ücretlerini Kim Öder?
Günümüzde, bilirkişi ücretlerinin kim tarafından ödeneceği, özellikle yargı reformlarının gündeme geldiği ülkelerde yeniden tartışılan bir konu haline gelmiştir. Türkiye’de, günümüzde bilirkişi ücretlerinin kimin tarafından karşılanacağı konusunda hâlâ belirsizlikler bulunmaktadır. Türk hukukunda, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre, bilirkişi ücretlerinin taraflarca karşılanması gerektiği belirtilmiştir. Ancak, bu durum bazen adaletin sağlanmasında eşitsizliklere yol açabilmektedir. Örneğin, taraflardan birinin ekonomik gücü, bilirkişi ücretlerini ödemeye yetmeyebilir ve bu da dava sürecinde adaletin sağlanması noktasında sorunlara yol açabilir. Bu nedenle, bilirkişi ücretlerinin devlet tarafından karşılanması gerektiğini savunanlar da bulunmaktadır.
Bazı eleştirmenler, bilirkişi ücretlerinin, tarafların ekonomik durumuna göre adaletsiz bir şekilde belirlenmesinin, hukuk sistemine olan güveni zedelediğini ifade etmektedir. Bu bağlamda, toplumsal eşitsizliklerin ve adaletsizliklerin ortadan kaldırılması adına devletin daha fazla rol alması gerektiği görüşü savunulmaktadır. Aynı şekilde, bazı hukukçular, özellikle büyük davalarda, devletin bilirkişi ücretlerini ödeyerek tarafların eşit bir şekilde yargılanmalarını sağlaması gerektiğini belirtmektedir.
Sonuç: Geçmişten Bugüne, Adaletin Maliyeti
Geçmişten bugüne, bilirkişi ücretlerinin kim tarafından ödeneceği sorusu, sadece hukuki değil, aynı zamanda toplumsal ve ekonomik bir meseledir. Her dönemde, devletin rolü, ekonomik eşitsizlikler ve toplumsal yapılar bu soruyu şekillendirmiştir. Bugün, geçmişten alınacak derslerle, bilirkişi ücretleri konusunda daha adil ve eşitlikçi bir yaklaşım benimsenmesi gerektiği açıktır.
Geçmişin bu bağlamda bir yansıması olarak, bugünkü adalet anlayışımızı nasıl şekillendiriyoruz? Bilirkişi ücretlerinin ödenmesi, yalnızca bir ekonomik mesele mi yoksa adaletin sağlanmasındaki eşitsizliklere dair bir gösterge mi? Geçmişteki düzenlemelerin ışığında, modern hukuk sisteminin adalet anlayışına nasıl katkı sağladığını düşünüyorsunuz? Bu sorular, toplumsal ve hukuki dönüşümün ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.